Gekweekt zeegras moet ecosysteem Nederlandse Cariben redden
Koraal kweken is inmiddels onder controle voor aquaristen, maar voor zeegras – een klein plantje dat in een rap tempo uit de natuur verdwijnt – geldt dat nog niet. UvA-wetenschappers werken samen met Artis om te leren hoe je tropisch zeegras kweekt. ‘Zeegras kweken is nog lastiger dan koraal.’
Bezoekers buigen zich over de wuivende, groene sprietjes in het aquarium in Artis. Sinds de opening van het nieuwe Artis aquarium in juni is dit het eerste aquarium met tropisch zeegras. UvA-aquatisch biologen Arie Vonk en Fee Smulders brachten de plantjes in januari eigenhandig over uit Curaçao.
Zeegras is cruciaal voor het ecosysteem in de Nederlandse Cariben: het plantje slaat namelijk CO2 op in de bodem, het biedt een schuilplaats voor roggen, haaien en andere vissen en zuivert het water, waar koraalriffen weer van profiteren. Maar net als met koraalriffen gaat het slecht met het zeegras. Elk uur verdwijnen er twee voetbalvelden aan zeegras van de zeebodem. Reden waarom ook UvA-onderzoekers samen met aquaristen van Artis willen leren hoe je het plantje kunt kweken en uiteindelijk weer uit kunt planten.
Tropisch ecosysteem
Het zeegras in Artis ligt ingeklemd tussen een aquarium met mangrovebossen en een koraalrif in aanleg. ‘Hiermee willen we het verhaal vertellen van een tropisch ecosysteem zoals in de Nederlandse Cariben,’ legt curator van Artis en UvA-alumnus Alex Huiberse uit. ‘Vanaf het strand heb je de mangrovebossen met daarachter de zeegrasvelden die het water zuiveren,’ vult Smulders aan. ‘Dat vindt het koraal fijn, dat verderop in de zee ligt. Het koraal werkt dan weer als golfbreker voor het zeegras.’
‘Het zou ook echt leuk zijn als we de aquaria open kunnen breken in Artis,’ vervolgt Smulders, die onlangs een Veni-beurs won waarmee ze vanaf januari onderzoek gaat doen aan de UvA naar zeegras. ‘Maar dat is ook ingewikkeld: als het zeegras ook maar één gekke bacterie bij zich draait, dan kan het koraal in een klap dood zijn.’
Koraalrif in opbouw
Een koraalrif bouwen in een aquarium is namelijk een precaire zaak. Koralen zijn gevoelige diertjes die langzaam groeien en sterk reageren op bacteriën en vervuiling in het water. Reden waarom er nog weinig koralen te zien zijn in Artis. ‘Mensen gaan ervanuit, een aquarium gaat open en daar is het koraalrif weer,’ zegt Huiberse. ‘Maar een rif moet je stukje voor stukje opbouwen om het hele ecosysteem weer met elkaar in balans te brengen.’
Heel moeilijk is dat voor aquaristen niet, volgens Huiberse. ‘Als je de juiste waterkwaliteit hebt, verlichting en stroming, kun je met kale stenen de basis opbouwen. Daarbovenop plaats je “levende stenen”: stenen die al lange tijd in een koraalrif leven en vol zitten met sponzen en andere kleine beestjes zoals virussen en bacteriën.’
Na een periode van algengroei plaatsen duikers stukjes koraal op de stenen, die in tien jaar tijd zullen uitgroeien tot een rif. De komende jaren kun je de groei van aan koraalrif in Artis dus live volgen. Dat zal sneller gaan dan de aangroei van een heel nieuw rif. Artis kan namelijk putten uit haar collectie koralen uit het oude aquarium, die staan opgeslagen in een tijdelijk aquarium onder het kantoorgebouw van Artis.
Pionieren
Zeegras kweken is ‘zo mogelijk nog ingewikkelder dan koraal,’ zegt Smulders. Koraal wordt namelijk al meer dan vijftig jaar gekweekt in aquaria, zeegras is pas recent onderwerp van onderzoek geworden. ‘Mede omdat het er minder mooi uitziet.’
Smulders plantte in januari drie soorten tropisch zeegras in Artis. Begin september zijn er nog twee soorten in leven. ‘Op zich een goede score,’ zegt Smulders, al gaat het volgens haar toch nog niet geweldig met het zeegras. ‘We zien het liefst dat het nog wat harder gaat groeien en een wat dichter veld wordt. Dat is ook in het lab nog niet gelukt.’
‘Zeegras kweken is echt pionieren,’ vervolgt Smulders. ‘Tijdens mijn PhD in Wageningen kweekten we zeegras in het lab en duurde het heel lang voor we dat een beetje in de vingers hadden. Dan bleef het leven, maar maakte het nog niet heel veel nieuwe bladeren.’
Waar het precies aan ligt, durft Smulders nog niet te zeggen. ‘Het kan zijn dat het zeegras het zwaar heeft met het voedingsrijke water uit de Oosterschelde. Net als koralen wil zeegras het liefst zo min mogelijk voedingsstoffen in het water, anders gaan de algen het overnemen. Maar het kan ook te maken hebben met de golfslag of de biodiversiteit van vissen, schimmels en microben eromheen.’
Kweekstations
Als onderzoekers de code van het zeegras kunnen kraken, levert dat interessante informatie op. Niet alleen voor de wetenschap, maar ook voor natuurbeheerders en andere aquaria wereldwijd. Daarmee komt ook het kweken van zeegras op grote schaal een stap dichterbij. Smulders: ‘Als we erachter komen hoe zeegras goed groeit in Artis, dan kunnen we bijvoorbeeld kweekstations voor zeegras opzetten in de Cariben voor zeegrasherstel. Al zeg ik daar wel altijd bij dat het beter is om zeegras te beschermen in het veld dan het weer terug te planten. Zeegrasherstel is namelijk heel moeilijk.’
Voor koraal gebeurt dat al. Sommige aquaria zijn al bezig om bedreigde koraalsoorten op te kweken en weer uit zetten. Daarbij wordt met behulp van geolocatie heel nauwkeurig bepaald welke soort waar vandaan komt. Koralen kun je namelijk niet zomaar in een ander rif terugplaatsen. Voor Artis is het daarvoor nog te vroeg. Huiberse: ‘Dat moet je niet willen doen in een nieuw aquarium, eerst moeten we weten of de balans in het ecosysteem hier goed is. We willen daar wel aan mee gaan werken, maar dat duurt nog wel tien à vijftien jaar.’
Ook voor het zeegras is het nog niet zo ver. Wel denkt Smulders met behulp van de kennis van de ervaren aquaristen van Artis sneller tot doorbraken te komen. De komende periode wordt er experimenteert met slakjes die de algen op het zeegras eten en extra pompjes voor waterbeweging. Smulders: ‘Dan hoop ik dat we rond kerstmis een wat voller veld hebben. En dat zou leuk zijn, want dan kunnen we ook met studenten onderzoek gaan doen.’
