De geschiedenis van de moderne natuurkunde speelde zich grotendeels af in het J/K-gebouw
De Roeterseilandcampus, nu het domein van de gamma’s, was ooit de bakermat van de moderne natuurkunde aan de UvA. Met de plaatsing van twee wanddoeken in het J/K-gebouw willen UvA-natuurkundigen die geschiedenis zichtbaar maken.
De twee hoge schoorstenen en de indeling van het gebouw in labruimtes van 3 bij 6 meter herinneren er nog aan: ooit was het J/K-gebouw een natuurkundig laboratorium. UvA-natuurkundigen deden er onder andere onderzoek aan magnetische materialen. 25 jaar later leidde dat tot piepkleine elektromotorenapparaten die stroom omzetten in beweging die inmiddels overal te vinden zijn: in je elektrische tandenborstel, in auto’s, in sensoren en in medische apparatuur.
Kroniek
Toch is er maar weinig over die geschiedenis terug te vinden op de UvA, tot onvrede van UvA-natuurkundige Willem Mattens. Samen met emeritus-hoogleraar technische natuurkunde Frank de Boer schreef hij een kroniek over die geschiedenis en liet hij op woensdagochtend 30 september twee wanddoeken plaatsen in de gang van het J/K-gebouw.
Op het eerste wanddoek is een tijdlijn te zien vanaf 1877, toen het Atheneum Illustre de gemeente-universiteit van Amsterdam werd en het grootschalige natuurkundeonderzoek pas echt van de grond kwam. Mattens: ‘Daarvoor stond de natuurkunde, net als de wiskunde, veel meer in dienst van de geneeskunde, de oudste tak van sport.’ In de jaren die erop volgden verschenen er verschillende natuurkundige instituten op de Roeterseilandcampus die in 1963 allemaal verhuisden naar een gloednieuw pand op de Valckenierstraat 65-57, het huidige J/K-gebouw.
Glasblazers
‘Dat was een fantastisch laboratoriumgebouw,’ herinnert Mattens zich, die in de jaren 80 en 90 het gebouwbeheer voor zijn rekening nam. ‘Speciaal ontworpen door de natuurkundige Rathenau en Veringa en helemaal bij de tijd. Allerlei voorzieningen zoals hogedrukkoelwater, stikstof en argongas kwamen gewoon uit de muur.’ In de onderste kelder stonden de grote voedingen voor elektromagneten, boven in de experimenteerkamers werd daar het onderzoek mee uitgevoerd
Op het tweede wanddoek zijn daar beelden van te zien. Op de plek waar nu de ontvangsthal, de Coffee Star en de grote collegezaal is waren vroeger de fijnmechanische werkplaatsen. Mattens: ‘Daar stonden de draai- en freesbanken en werkten zo’n man of dertig à veertig aan allerlei apparatuur.’ Op de verdieping daarboven zaten de elektronici en de glasblazers.
Tweeduizend proefschriften
Met de wanddoeken wil Mattens de geschiedenis van de natuurkunde op de Roeterseilandcampus zichtbaar maken. ‘Sinds 2010 vindt al het natuurkundig onderzoek plaats op het Science Park in de Watergraafsmeer. Toch ligt een van de zwaartepunten van de natuurkundegeschiedenis aan de UvA nog altijd in het J/K-gebouw. Van de grofweg tweeduizend natuurkundige proefschriften die er aan de UvA verschenen, is meer dan de helft gebaseerd op onderzoek dat in dat gebouw plaatsvond.’
Op vrijdagmiddag 9 oktober worden de wanddoeken officieel onthuld door oud-leden van het CvB en de decaan van de FNWI. Aansluitend is er een reünie voor (oud-)studenten en (oud-)medewerkers van het Institute of Physics bij Crea.
